Europa, we gaan met een blinddoek op met 150 km/uur op een muur af

Afgelopen twee weken werden we weer doodgegooid met gele velden en angstbeelden over pesticiden, en glyfosaat in het bijzonder. Dit is wekelijkse kost, maar wanneer er een kamerdebat over dit onderwerp op de agenda staat, gaan de NGO’s en stukjesschrijvers van de bekende dagbladen en platforms altijd even net wat harder op het orgel. Wat standaard ontbreekt in al dit toetsenbordgeweld, is een stukje echt goede duiding. Wat nooit ontbreekt, is het herhalen van leugens en nietszeggende zinnen, zoals bijvoorbeeld ‘Het WHO vindt glyfosaat kankerverwekkend’ (Nee, niet het WHO, maar het IARC; het is juist de WHO die samen met de FAO na de IARC-classificatie uit 2015 tot de tegenovergestelde conclusie kwam) en ‘glyfosaat tast biodiversiteit aan!’ (Ja, op dezelfde manier als alle alternatieven voor glyfosaat, en in veel gevallen is glyfosaat zelfs vriendelijker voor biodiversiteit dan zijn alternatieven). Ik begrijp best dat niet iedereen elk dossier van haver tot gort kan kennen. Maar van journalisten die over dit belangrijke onderwerp schrijven, mag je toch wel verwachten dat ze dik tien jaar na Seralini-gate (toch wel een beetje de start van de zorgvuldig gecreëerde glyfosaatcontroverse) ondertussen de basisfeiten op orde hebben.

Duiding die we niet of nauwelijks krijgen van alle NGO’s met hun samenspannende journalisten: Glyfosaat is vorig jaar opnieuw toegelaten, nadat de stof door bijna honderd experts uit meerdere landen voor een periode van drie jaar is bestudeerd. Meer dan 2400 studies, oud en nieuw, zijn opnieuw tegen het licht gehouden, en de stof is beoordeeld volgens de huidige, zeer strenge standaarden (daarover straks meer). Je kunt gerust stellen dat er geen stofje ter wereld is dat ooit uitgebreider is bestudeerd dan glyfosaat.”

Cut off criteria, EU verordening 1107/2009

In de landbouw raken we momenteel in snel tempo gewasbeschermingsmiddelen kwijt. Dit is voor het grootste deel het gevolg van de in 2009 aangenomen verordening (Regulation 1107/2009/EC). Dit besluit heeft tot gevolg dat Europa sindsdien bij nieuwe middelen of bij herbeoordeling van middelen (elke 10 of 15 jaar) niet meer kijkt naar de risico’s van die middelen (zoals voorheen, en nog steeds de rest van de wereld doet), maar naar het gevaar. Het verschil is dat zo’n beetje alles potentieel gevaarlijk is, maar dat bij de meeste zaken het risico op gevaarlijke situaties heel goed beheersbaar is. Hoe gevaarlijk iets is, hangt af van blootstelling. Een tijger is heel gevaarlijk, maar in een dierentuin, van grote afstand naar een tijger kijken die ook nog eens achter tralies in een kooi zit, wordt door de meeste mensen niet als gevaarlijk gezien, omdat het risico in deze situatie heel erg laag is.

Maar Europa heeft gezegd: is een stof potentieel gevaarlijk, ongeacht de dosis, dan gaat deze stof geen (nieuwe) toelating krijgen. Hierbij wordt specifiek gekeken naar is de stof in potentie:

• Hormoon verstoorder
• Carcinogeen
• Giftig voor reproductiviteit
• Veroorzaker van genetische defecten

Is dit het geval, dan gaan de ‘cut-off criteria’ in werking en gaat er een dikke rode kruis door de stof. Er zijn naast bovenstaande “humane tox” aspecten overigens ook enkele ‘cut-off criteria’ benoemd op milieugebied. Door deze ‘cut-off criteria’ raken we nu, omdat alle middelen binnen een wettelijke termijn herbeoordeeld moeten worden elke vier jaar grofweg 75% van de actieve synthetische stoffen (pesticiden) in de landbouw kwijt. Voor het grootste deel omdat fabrikanten het middel niet eens aanbieden voor herbeoordeling; immers, waarom zou je veel tijd en geld besteden als je van tevoren zeker weet dat het onmogelijk is om aan de eisen te voldoen? Want als je geen rekening houdt met de dosis, is bijna alles gevaarlijk.

En voor een deel omdat van de dossiers van middelen die wel worden aangeboden voor herbeoordeling, er veel toch niet aan de strenge eisen blijkt te voldoen. Daar komt bovenop dat er nauwelijks tot geen aanvragen zijn voor nieuwe middelen. De industrie verplaatst haar productie en de aanvragen voor nieuwe en bestaande middelen naar de rest van de wereld, waar nog wel beoordeeld wordt op risico in plaats van op gevaar. En ik kan ze geen ongelijk geven!

_{Bovenstaand cijfers van een jaar oud}

_{Hieronder de meest recente cijfers}

Toch is er bij de industrie, en zeker ook in de akkerbouwsector, het besef dat we op korte termijn steeds meer knelpunten zullen krijgen met plagen die we niet meer adequaat kunnen bestrijden. De industrie is dan ook hard bezig met zogenaamde groene middelen: middelen op basis van natuurlijke oorsprong. Het probleem met deze middelen is echter dat ze doorgaans matig tot slecht werken (waardoor je er veel van nodig hebt, en dan nog…) en dat er simpelweg weinig van deze middelen zijn en ze hebben ook nog eens een heel smal werkingsspectrum.

Een mooi voorbeeld van een natuurlijk middel dat in de pijplijn zat om toegelaten te worden als insecticide, is cafeïne. U weet wel, cafeïne, die door meerdere planten zelf wordt aangemaakt als natuurlijke afweer tegen plaaginsecten. Cafeïne is door de Europese toelatingsautoriteit, EFSA, afgekeurd op basis van de cut-off criteria voortkomend uit bovenstaande EU verordening. Want: te giftig voor de mens, waarschijnlijk door de carcinogeniteit. Cafeïne is immers een bekend carcinogeen, net als bijvoorbeeld alcohol.

Cafeïne ( 1,3,7-trimethylxanthine ;-)

Bedenk dit als het gaat over hoe streng Europa het toelatingssysteem voor pesticiden heeft gemaakt. Het merendeel van de wereldbevolking drinkt meerdere kopjes koffie per dag. De blootstelling die je mogelijk via je voedsel zou kunnen krijgen, mocht cafeïne daarop gespoten zijn als insecticide, ligt misschien wel een factor 1000 keer lager dan de blootstelling via één kopje koffie. Nou, voor de duidelijkheid: ik denk niet dat je kanker zult krijgen van dagelijks 2 of 3 kopjes koffie. Maar ik geloof wel – en dat is algemeen aanvaarde kennis – dat je kans op kanker en andere ziektes behoorlijk hoger wordt als je niet goed eet en niet voldoende groente en fruit eet. Neem van mij aan: de komende jaren gaan we misoogsten krijgen in Europa van verschillende groenten en fruit. Want we hebben straks gewoon geen of bijna geen mogelijkheid meer om onze gewassen te beschermen. De gezondheidsrisico’s hiervan zijn vele malen groter dan alle risico’s samen van glyfosaat, cafeïne of welke nu toegestane pesticide dan ook.

Russisch roulette

Gewassen telen wordt steeds meer Russisch roulette. Wie gaat die risico’s nog willen en kunnen nemen? Voor mezelf zie ik in de witlofteelt en de uienteelt op dit gebied steeds meer risico’s ontstaan. En ik houd rekening met structureel lagere, maar ook heel schommelende opbrengsten. Het voordeel voor mij als teler is dat de prijzen compleet de pan uit zullen rijzen bij misoogsten. Maar als burger vind ik dit een heel zorgelijk vooruitzicht, maatschappelijk gezien.

Dit is geen vergezicht, dit is al actueel. De contractprijs die ik kreeg voor witlofwortels ging in één jaar bijna 50 procent omhoog, afgelopen seizoen. Steeds minder telers willen of kunnen de risico’s lopen bij bepaalde teelten. Mijn teeltkosten gaan enerzijds flink omhoog doordat bijna alle herbiciden in de witlofteelt zijn verdwenen en dat opgevuld moet worden met dure mensenhandjes en dure robotica. Anderzijds loop ik flink meer oogstrisico’s doordat na komend jaar bijna alle insecticiden zijn verdwenen. Als de wollige slawortelluis toeslaat, kan dat in een klap de kwantiteit en kwaliteit van mijn oogst enorm verlagen. Ik verwacht daarom voor oogst 2026 weer een flinke prijsstijging.

---

Glyfosaat en cafeïne

Terug naar glyfosaat: glyfosaat is wel door de strenge toelatingsmolen gekomen, cafeïne niet. Op zichzelf niet gek als je objectief kijkt naar welke stof intrinsiek giftiger is. Maar het cafeïnevoorbeeld zou je toch wel aan het denken moeten zetten over hoe ver Europa is doorgeslagen in het utopische nul-risico-denken. Het is ook in dit licht bezien niet gek dat Europa steeds verder achterop raakt ten opzichte van de rest van de wereld. We reguleren onszelf helemaal kapot. En gezien de grote mate van luchtfietserij in de verschillende bestuurlijke lagen van Europa, zal het eerder eerst nog slechter worden voordat we stappen voorwaarts zetten.

Leidt af van veel grotere milieuproblemen

Het is heel jammer dat al die negatieve aandacht voor glyfosaat ons afleidt van veel grotere problemen, zoals medicijnresten in ons water (milieu) of vervuiling door andere industriële stoffen. Het leidt ook af van een brede discussie over het belang van pesticiden voor een zekere mate van voedselzekerheid en voedselbetaalbaarheid. Ja, de landbouw moet ook stappen blijven zetten, en als ik naar mijn eigen situatie kijk, dan doen we dat ook. Ik ben bezig met spotspraytechniek, wat aanzienlijke besparingen oplevert in het middelengebruik. Ik wil volgend jaar verder aan de gang met robotisering in de onkruidbestrijding. Maar de noodzaak blijft om een voldoende grote gereedschapskist te hebben om schimmels, insecten en ook onkruid te kunnen bestrijden. Fungiciden, insecticiden en herbiciden blijven voorlopig echt nog nodig.

In mijn omgeving zie ik grote, vooraanstaande biologische telers – voorlopers met prachtige moderne bedrijven – de strijd opgeven en hun bedrijf terugschakelen naar gangbaar. Niet meer verantwoord, te grote oogstrisico’s. Ook dat zou stof tot nadenken moeten geven. Toch ben ik bang dat men de put pas dicht als het kalf verdronken is. Dit is niet gewoon een beetje negatief doen, maar gewoon je ogen open doen en kijken. Er zijn al heel wat kalfjes verdronken. Steeds meer belangrijke industrieën verlaten Europa, en die komen echt niet 1-2-3 weer terug. Ook met betrekking tot voedselproductie zijn we kalfjes aan het verdrinken, letterlijk en figuurlijk. En dat terwijl we in Noordwest-Europa op een relatief unieke plek zitten, qua klimaat, goede gronden en knowhow. Helaas, zoals het nu gaat, gaan we met 150 km per uur met een blinddoek op op een muur af.

---